İnsanlar hangi amaçla hareket yapıyor? (Bir Eskişehir araştırmacısının günlük gözlemleri)
Merhaba değerli Edup okuyucuları. Bu yazımızda “İnsanlar hangi amaçla hareket yapıyor” hakkında faydalı bilgiler bulabilirsiniz.
Eskişehir’de sabahları tramvaya binmek aslında küçük bir insan davranışı laboratuvarına girmek gibi. Kimisi uykulu, kimisi aceleci, kimisi de “ben zaten geç kaldım, artık rahatım” modunda. Ben de üniversitede çalışan 27 yaşında bir araştırmacı olarak bazen bu kalabalığın içinde şunu düşünüyorum: İnsanlar hangi amaçla hareket yapıyor?
Bu soru ilk bakışta basit gibi duruyor ama içine girdikçe katman katman açılan bir soğan gibi. Hatta bazen soğanı keserken gözlerin yanması gibi, insan davranışlarını anlamaya çalışırken de zihnin biraz yanabiliyor.
Ama merak etmeyin, konuyu ne fazla akademik ne de fazla karmaşık yapacağız. Çünkü insan davranışı dediğimiz şey zaten çoğu zaman kahve alırken verdiğimiz kararlardan daha karmaşık değil.
—
İnsanlar hangi amaçla hareket yapıyor? Temel dürtüler
İnsan davranışını anlamanın en temel yolu şudur: Hiçbir şey “boşuna” yapılmaz.
Bir insan bir yere yürüyorsa, bir şey söylüyorsa, hatta sadece sessiz kalıyorsa bile bunun arkasında bir amaç vardır. Bu amaç bazen çok net olur, bazen de kişinin kendisinin bile fark etmediği kadar gizlidir.
Genel olarak bilimsel gözlemler şunu söyler: İnsan davranışları üç büyük motivasyon grubunda toplanabilir.
1. Hayatta kalma ve güvenlik
Bu en temel katmandır. Eski çağlardan kalma bir refleks gibi düşünebiliriz.
Mesela:
– Açsan yemek ararsın
– Üşüyorsan ısı ararsın
– Tehlike hissedersen uzaklaşırsın
Bugün modern dünyada bu biraz değişmiş gibi görünür ama aslında aynı kökten gelir.
Örneğin Eskişehir’de sabah hava -2 dereceyse kimse “estetik olarak titremek istiyorum” diye dışarı çıkmaz. Herkes kalın montunu giyer. Çünkü beden hâlâ eski kurallarla çalışır.
İç ses gibi düşünelim:
“Burası soğuk.”
Beyin:
“Mont giy.”
Ben:
“Tamam.”
Bu kadar basit.
—
2. Sosyal kabul ve ait olma isteği
İnsan, doğası gereği yalnız kalmakta çok iyi değildir. Hatta biraz abartılı bir şekilde söylemek gerekirse, insan sosyal onayla nefes alan bir canlıdır.
Bir kahve içmek bile bazen “Instagram’a koymalı mıyım?” düşüncesiyle şekillenir.
Örneğin bir öğrenci düşünelim:
Kütüphanede ders çalışıyor.
Ama aslında ders çalışmaktan çok, “diğerleri ne kadar çalışıyor?” diye bakıyor.
Bu davranışın amacı çalışmak değil sadece. Aynı zamanda “ben de buradayım, ben de bu grubun parçasıyım” demek.
İnsanlar hangi amaçla hareket yapıyor? sorusunun en önemli cevaplarından biri şudur:
İnsanlar görülmek ister.
—
3. Ödül ve haz sistemi
Bir de işin daha eğlenceli kısmı var.
Beyin, ödül almayı sever. Bu ödül her zaman büyük şeyler olmak zorunda değildir.
– Bir mesaj almak
– Birini güldürmek
– Tatlı yemek
– Zor bir işi bitirmek
Bunların hepsi küçük ödüllerdir.
Geçen gün laboratuvarda bir işimi bitirdim ve kendime şu ödülü verdim:
“Bir kahve daha içebilirsin.”
Bu kadar basit ama etkili.
İç ses:
“Bunu hak ettin.”
Ben:
“Teşekkürler iç ses, çok bilimsel bir değerlendirme oldu.”
—
Günlük hayatta insan davranışlarını okumak
Eskişehir gibi öğrenci şehrinde insan davranışlarını gözlemlemek çok kolaydır. Çünkü herkes bir yerlere yetişmeye çalışır ama aynı zamanda kimse tam olarak nereye yetiştiğini bilmez gibi bir hali vardır.
Tramvay örneği
Tramvaya binen insanların davranışları küçük bir sosyoloji dersidir.
Kapı açılır:
– Önce inenler çıkar
– Sonra “ben önce bineyim” diyenler öne atılır
– En son “ben zaten ezilirim” diyenler bekler
Burada bile amaçlar farklıdır:
– hızlı gitmek
– yer kapmak
– çatışmadan kaçmak
Yani aynı ortamda bile herkes farklı bir hedefe göre hareket eder.
—
Kafede oturanlar
Kafeye gidiyorsun.
Bir masa:
– biri laptop açmış “çok çalışıyorum” pozunda
– biri sadece kahvesine bakıyor
– biri de boş boş etrafı izliyor
Ama dikkat edersen hepsinin ortak noktası var: bir şekilde orada bulunma amacı.
Çalışmak, düşünmek, sosyalleşmek ya da sadece görünmek…
İnsanlar hangi amaçla hareket yapıyor? sorusu burada tekrar ortaya çıkar:
Bazen amaç üretmek değil, “orada olmak”tır.
—
Karar verme mekanizması: göründüğünden daha basit
Bilimsel olarak insanın karar verme süreci çok karmaşık gibi anlatılır ama gündelik hayatta işler biraz daha pratiktir.
Bir örnek:
Sabah kalktın.
İki seçenek var:
– Simit
– Poğaça
Beyin aslında şunu yapar:
“Hangisi daha az çaba, daha çok tatmin?”
Ve karar verilir.
Bu kadar.
Ama tabii bazen bu süreç uzar:
– “Simit mi yesem?”
– “Ama poğaça daha yumuşak…”
– “Ama simit daha klasik…”
Bu noktada karar artık sadece yemek değildir. Küçük bir kimlik tartışmasıdır.
—
İnsan davranışında görünmeyen amaçlar
En ilginç kısım burasıdır.
Bazı davranışların amacı dışarıdan görünmez.
Mesela biri sürekli şaka yapıyorsa, amacı sadece eğlendirmek olmayabilir. Aynı zamanda ortamda kabul görmek, gerginliği azaltmak veya dikkat çekmek isteyebilir.
Ben de bazen bunu yapıyorum:
Arkadaş ortamında fazla ciddi bir konu açılınca hemen araya bir espri sıkıştırıyorum.
Neden?
Çünkü sessizlik bana fazla akademik geliyor.
İç ses:
“Ciddileşiyoruz.”
Ben:
“Bir espriyle sistemi yeniden başlatıyorum.”
—
İnsanlar hangi amaçla hareket yapıyor? duyguların rolü
Duygular, insan davranışlarının motoru gibidir. Ama bu motor her zaman düzgün çalışmaz.
Sevinç, korku, öfke, merak…
Bunların her biri davranışı yönlendirir.
Örneğin:
– Korku → kaçma
– Merak → yaklaşma
– Öfke → tepki verme
– Sevinç → paylaşma
Ama gerçek hayatta bu duygular karışır.
Bir mesaj görürsün:
“Konuşmamız lazım.”
Aynı anda:
– merak
– hafif panik
– geçmişte ne yaptım acaba düşüncesi
Hepsi birlikte çalışır.
—
Toplumsal etkiler: görünmez yönlendirmeler
İnsan tek başına hareket etmez. Her zaman bir çevre vardır.
Aile, arkadaşlar, okul, iş…
Bunların hepsi davranışları şekillendirir.
Mesela Eskişehir’de bir öğrenciysen:
– herkes ders çalışıyorsa sen de çalışırsın
– herkes kahve içiyorsa sen de kahve içersin
– herkes “çok yoğunum” diyorsa sen de yoğun hissedersin
Ama ilginç olan şu: çoğu zaman bunu bilinçli yapmayız.
Sadece akışa uyarız.
—
İnsanlar hangi amaçla hareket yapıyor? küçük bir gerçek
Bütün bu gözlemlerden sonra vardığım basit bir sonuç var:
İnsanlar tek bir amaçla hareket etmez.
Aynı davranışın içinde birden fazla motivasyon olabilir.
Örneğin biri işe gidiyorsa:
– para kazanmak
– sorumluluk
– toplum beklentisi
– kendini değerli hissetmek
Hepsi aynı anda çalışabilir.
İnsan davranışı biraz çok katmanlı bir sandviç gibidir. Dışarıdan tek bir şey gibi görünür ama içine baktıkça farklı tatlar çıkar.
—
“İnsanlar hangi amaçla hareket yapıyor” ile ilgili bu kapsamlı rehberi tamamladık. Edup olarak daha fazlası için buradayız!
Gündelik hayatın içinden son bir bakış
Akşam Eskişehir’de Porsuk kenarında yürürken insanlar sohbet ediyor, gülüyor, bazen sessiz kalıyor.
Kimse büyük teoriler düşünmüyor.
Ama aslında herkes bir şey için hareket ediyor:
– bağ kurmak
– dinlenmek
– anlam aramak
– ya da sadece günü bitirmek
Ve belki de en basit cevap şudur:
İnsanlar, kendilerine iyi gelen bir düzen kurmak için hareket eder.
Bazen bunu bilirler, bazen bilmezler.
Ama hareket devam eder.
Çünkü insan dediğimiz şey, durmak yerine anlam üretmeyi seçen bir varlık gibi davranır.
İlgili Yazımız: İnsan en fazla kaç derece soğuğa dayanır ?