Gözü tutmamak deyim mi ?

Gözü Tutmamak Deyim mi? İnsan Algısının Dilsel ve Tarihsel İzleri

Dil, insanın düşünme biçiminin aynasıdır. Türkçede kullandığımız deyimler, yalnızca sözcüklerin bir araya gelmesi değil, toplumun duygu, sezgi ve değer yargılarının yüzyıllar içinde yoğrulmuş birer ifadesidir. “Gözü tutmamak” da bu zengin kültürel mirasın içinde özel bir yere sahip olan bir deyimdir. Gündelik konuşmalarda sıkça duyduğumuz bu ifade, ilk bakışta birini veya bir şeyi beğenmemek anlamına gelse de, aslında tarihsel ve psikolojik katmanları olan derin bir anlatımdır.

Gözü Tutmamak Deyiminin Anlamı

“Gözü tutmamak” deyimi, Türk Dil Kurumu’na göre “birine güvenmemek, ondan hoşlanmamak, hakkında iyi bir izlenim edinmemek” anlamına gelir. Yani kişi, karşısındakine baktığında içsel bir sezgiyle bir şeylerin eksik veya uyumsuz olduğunu hisseder. Buradaki “göz”, sadece görme organı değil, insanın içgüdüsünü, sezgisini ve algı gücünü temsil eder.

Bu deyim, Türkçede sıkça görülen bir anlatım biçimine örnektir: duygusal sezgiyle algılanan bir durumu bedensel bir ifade üzerinden anlatmak. “İçi ısınmamak”, “burnuna kötü kokular gelmek” veya “içi cız etmek” gibi deyimlerle aynı düşünsel kökten beslenir. Bu yönüyle “gözü tutmamak”, insanın görme eylemini duygusal ve ahlaki bir yargıya dönüştüren derin bir kültürel göstergedir.

Tarihsel Arka Plan: Türk Kültüründe Gözün Yeri

Tarih boyunca “göz”, Türk kültüründe hem fiziksel hem manevi anlamda güçlü bir simge olmuştur. Eski Türk inanç sistemlerinde göz, “ruhun penceresi” olarak görülür; iyi niyetin, dürüstlüğün veya kötülüğün ilk işareti gözlerde aranırdı.

Orhun Yazıtları’ndan Dede Korkut Hikâyeleri’ne kadar birçok metinde göz, kişinin karakterini anlatan bir metafor olarak kullanılmıştır. Birini ilk görüşte beğenmemek ya da ona güvenmemek, bu kültürel mirasta “gözün sezgisel gücü”ne bağlanır. Dolayısıyla “gözü tutmamak”, sadece bir beğeni eksikliği değil, bir tür içsel uyarıdır — tıpkı eski toplumlarda “nazar” kavramı gibi.

Deyimin Sosyolojik Okuması

Modern sosyolojiye göre insan, karşısındaki kişiyi ilk birkaç saniyede değerlendirir. Psikolog Malcolm Gladwell’in Blink adlı kitabında vurguladığı gibi, bu hızlı yargılar genellikle bilinçdışının etkisindedir. “Gözü tutmamak” ifadesi, tam da bu durumu özetler: Birini tanımadan, fakat sezgisel olarak ondan emin olamamak.

Toplum içinde bu tür sezgisel yargılar, güven mekanizmasının önemli bir parçasıdır. Tarih boyunca insanlar, tehlikeyi ya da uyumsuzluğu sezgisel olarak anlamaya çalışmış, bu sezgilerini “göz” metaforu ile dile getirmişlerdir. Dolayısıyla bu deyim, sadece bireysel bir duygu değil, toplumsal güvenin dilsel bir yansımasıdır.

Günümüz Akademik Tartışmaları: Sezgi ve Algı Üzerine

Bugün bilişsel bilimlerde “sezgisel algı” konusu, özellikle karar verme süreçleriyle birlikte ele alınmaktadır. İnsan beyni, karşılaştığı kişileri geçmiş deneyimlere, yüz ifadelerine, mikro mimiklere ve vücut diline göre saniyeler içinde değerlendirir. Bu süreç, tam olarak “gözü tutmamak” deyiminin psikolojik açıklamasıdır.

Dilbilim açısından ise bu deyim, metaforik biliş kuramı çerçevesinde incelenebilir. George Lakoff ve Mark Johnson’un çalışmalarında belirtildiği gibi, insanlar soyut düşünceleri somut deneyimlerle kavrarlar. Görme, Türkçede duygusal değerlendirme için kullanılan en güçlü bilişsel temsillerden biridir: “Gözüm ısınmadı”, “gözümden düştü”, “gözüm arkada kalmasın” gibi ifadeler hep bu düşünsel yapının ürünüdür.

Toplumsal ve Dilsel Dönüşüm

Zamanla toplumsal algılar değişse de “gözü tutmamak” deyimi geçerliliğini korumuştur. Günümüzde bile yeni biriyle tanışırken bu ifade sıkça kullanılır. Dijital çağda bile, örneğin bir sosyal medya profiline bakarken bile “nedense gözüm tutmadı” denir. Bu, deyimin hem kültürel hem psikolojik derinliğini koruduğunu gösterir.

Ayrıca, günümüz iletişim biçimlerinde görüntü ve yüz ifadeleri büyük önem taşıdığından, göz metaforu hâlâ güçlüdür. Yani, insanlık görsel çağda yaşasa da, sezgi hâlâ kararlarımızın merkezindedir.

Sonuç: Gözü Tutmamak, Duygusal Zekânın Dili

“Gözü tutmamak” bir deyimdir; ama bundan öte, insanın içsel sezgilerini dile getiren kültürel bir göstergedir. Tarih boyunca göz, sadece görmek için değil, hissetmek için de var olmuştur. Bu deyim, o derin hissedişin dildeki izidir.

Bugün, yüzeysel iletişimlerin arasında hâlâ birinin “gözünü tutmaması”, insanın iç dünyasının hâlâ canlı olduğunu gösterir. Çünkü bazen kalp, akıldan önce görür.

Ve belki de bu yüzden, “gözü tutmamak” hâlâ en insani tepkilerden biridir.